TRƯỜNG SƯ PHẠM QUINHON

Trước tháng Tư năm 1975, từ bến xe Qui Nhơn băng qua đường Gia Long, theo đại lộ Võ Tánh, đi về phía biển, cuối cùng gặp đường Nguyễn Huệ, rẽ mặt về hướng Tây Nam. Con đường Nguyễn Huệ chạy dọc theo bờ biển, bên trái là xóm dân chài Khu Hai, bên mặt có Trung Tâm Y Tế Toàn Khoa Qui Nhơn, rồi qua khúc quanh Eo Nín Thở, đến ngã ba Nguyễn Huệ và Nguyễn Hữu Lộc, ở góc đường phía Tây là cơ sở Quân Sự. Vẫn trên con đường Nguyễn Huệ, từ đây, bên trái là bãi Thùy Dương; bên phải, đi một quãng nữa, sẽ gặp Trường Trung Học Vi Nhân, rồi Trường Sư Phạm Qui Nhơn, kế đến là Trường Trung Học Kỹ Thuật, tiếp theo có Quân Y Viện và kho Y Dược 720 của Quân Đoàn 2. Nơi đây, qua khỏi ngả ba, là khu vực Ghềnh Ráng, nếu vẫn tiếp tục đi trên đường Nguyễn Huệ, bên phải là phía hông của Trung Tâm Huấn Luyện Nhân Dân Tự Vệ của ông Võ Trấp, nằm dựa lưng vào núi Vũng Chua. Và bên trái, nhìn lên chân đồi là mộ Hàn Mạc Tử .

TẢN MẠN CHUYỆN GIỖ VÀ GIỖ TỔ

Giỗ quải là chuyện đặc thù của người phương Đông, của người Việt Nam ta. Thử hỏi trong đời có mấy ai không đi ăn giỗ, không có tổ chức đám giỗ trong nhà. Giỗ là ngày tưởng niệm người thân trong gia đình đã quá vãng mà làm sao không có được !? Có người cho rằng dân phương Tây coi trọng ngày sinh, còn dân phương Đông lại coi trọng ngày mất của một đời người. Tại sao như vậy chỉ có những bậc hiền triết mới giải thích giúp, còn cỡ mình thường thường chỉ “năm ba chữ vẩn vơ”, chỉ biết quải giỗ là tập quán lâu đời mà ông cha ta đã để lại, cứ đến ngày người thân đã mất là tập trung anh em, họ hàng, bà con cùng gặp với nhau.

Hẳn nhiên bà con cùng gặp với nhau có thể là để cùng nhắc với nhau về phẩm hạnh, về chuyện đã làm của người đã khuất, có thể là nhân đó mà bàn về chuyện giữ gìn gia phong, họ tộc. Nhưng ngày gặp nhau đó, đã quây quần tụ hội lại với nhau thì không thể thiếu chuyện … ăn. Chuyện ăn mới là chuyện hàng đầu của con người. “Trời đánh cũng phải tránh bữa ăn”. Chả vậy mà sau từ Ăn trong ngôn ngữ Việt, có quá nhiều từ đi kèm để diễn tả chuyện ăn. Nào là Ăn như hổ lốn, Ăn như mèo mửa, Ăn ké, Ăn theo, Ăn trộm, Ăn cướp, Ăn cả phân cả sắt thép, Ăn bẩn, Ăn quịt, Ăn hại, Ăn gian … Ăn Ăn Ăn gì đấy mà không đủ sức để liệt kê ra ! Cũng từ chuyện ăn mà Ăn giỗ cũng mang nhiều hệ lụy thể hiện cái con trong con người.

HIỆP BIỆN ĐẠI HỌC SĨ TRẦN ĐÌNH TÚC

Khâm sai Trần Đình Túc (góc trái) trong lễ ký Hòa ước quý Mùi 1883

Tiểu Sử ngài Hiệp Biện Đại Học Sĩ TRẦN ĐÌNH TÚC

Ngài Tổ Thế hệ thứ 11 húy TRẦN ĐÌNH TÚC (1816 – 1899), thọ 84 tuổi. Người làng Hà Trung, Huyện Gio Linh, Tỉnh Quảng Trị, làm quan Hiệp Biện Đại Học Sĩ, Lễ Bộ Thượng Thơ, Tước Lại An Tử, Thụy Văn Ý, thời vua Thiệu Trị, Tự Đức.  

Trong thời làm quan, đất nước gặp lúc có nhiều giặc giã rối ren, mặc dù có nhiều vị quan chức tước cao hơn, nhưng khi gặp những sự việc khó khăn, Ngài được nhà vua chỉ định đi trấn nhậm giải quyết, hay đi công cán nhiều nơi trong Nam, ngoài Bắc, đi sứ Trung Quốc, Hồng Kông, giao tiếp với các phái đoàn Anh Quốc, Triều Tiên, cầm đầu phái đoàn thương thuyết gay go với phái bộ Pháp, nhất là việc thương thuyết lấy lại thành Hà Nội 2 lần bị thất thủ.

TỰ SỰ CỦA QUAN HIỆP BIỆN ĐẠI HỌC SĨ

Trần Đình Túc (1816-1899)

Hiệp Biện Đại Học Sĩ Trần Đình Túc (1816 – 1899) người làng Hà Trung, Huyện Gio Linh, Tỉnh Quảng Trị, đỗ cử nhân năm 1842, có tài ngoại giao, làm quan trong giai đoạn đất nước bị họa xâm lăng. Quân dân thất bại liên miên trước vũ khí tối tân của thực dân Pháp, Ông là một trong những đại thần có trọng trách phải đàm phán với quân xâm lược.

Một chuyện nhỏ, có ghi trong gia phả dòng họ Trần Đình : Năm 1883, ông Trần Đình Túc, khâm sai đại thần, đại diện cho triều Nguyễn đi ký hòa ước với Pháp tại Hà Nội. Hòa ước này có 27 khoản, trong đó có khoản 1 đại ý: "Tất cả các nước muốn giao thương với nước Nam thì phải được sự đồng ý của Chính phủ Pháp". Đọc xong, chưa ký, ông Túc có ý kiến, xin sửa lại thêm: "Tất cả các nước (kể cả Trung Quốc) muốn giao thương với nước Nam…".

Phía Pháp thấy không có gì trở ngại nên đồng ý sửa đổi. Thế nhưng, chính vì việc mở ngoặc thêm như vậy nên sau khi hòa ước được ký thì rắc rối cho Pháp. Trung Quốc cho rằng: Pháp chỉ đích danh Trung Quốc, muốn gây hấn với Trung Quốc. Và tinh thần bài Pháp nổi lên ở Trung Quốc mạnh mẽ. Âu đó cũng là cái tài khéo léo, thâm thúy của một nhà nho làm ngoại giao.

NonNuoc BinhKhe giới thiệu Tự sự của ông, nguyên tác bằng chữ Nôm, bản dịch do Lão nông thi sĩ Linh Đàn chuyển cho, có đính kèm Tiểu sử của Ngài Hiệp Biện do cháu 5 đời của cụ là Trần Đình Tài chấp bút.

NHÓM THƠ BÀN THÀNH TỨ HỮU

Bình Định bấy giờ chỉ có một nhóm người mà các bạn yêu thơ do Trần Thống ở Kiên Mỹ đại diện, đặt tên là “Bàn Thành tứ hữu”. Nhóm thơ gồm có: Hàn - Chế - Yến - Quách. Bốn người này mang tên một con vật trong bộ Tứ linh. Hàn Mặc Tử là Rồng, Chế Lan Viên là Phượng, Yến Lan là Lân, Quách Tấn là Rùa.

Bấy lâu nay, giới văn học thường nhắc đến nhóm thơ tiền chiến của Thành Đồ Bàn (tức Bình Định xưa). Vì biết tôi là con gái của “con Lân” trong nhóm “Tứ linh”, Có người hỏi: “Thế nào là Trường thơ Bình Định? Vì sao gọi các cụ ấy là Tứ linh?…”.

TỔNG VĨNH THẠNH VÀ CHÁNH TỔNG KHAM

Những năm đầu thế kỷ trước, địa giới của tổng Vĩnh Thạnh, huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định bao gồm phần đất cả huyện Vĩnh Thạnh, cộng với phần đất xã Tây Giang, xã Bình Tường của huyện Tây Sơn ngày nay. Tổng là một đơn vị hành chánh xưa, là cấp trung gian giữa huyện và làng xã. Tương đương với cấp Tổng là Thuộc. Thuộc là đơn vị hành chánh bao gồm những ấp, thôn, phường, nậu, man ở vùng ven biển hay miền núi mới vừa khai phá. Tên gọi của nó được bảo lưu từ thời các chúa Trịnh - Nguyễn, dùng để phân biệt với Tổng gồm những thôn, ấp đã được định cư lâu đời. Thuộc còn được dùng để gọi cấp hành chính người Minh Hương (người Hoa) sống trên đất Việt là Trang (làng), Thuộc (tổng), Bang (huyện).

Năm 1832, vua Minh Mệnh thực hiện cải cách hành chánh toàn quốc, Trấn Bình Định được chuyển tên thành Tỉnh Bình Định. Các Ấp trong Trấn cũng được đổi tên, sáp nhập hoặc lập thêm thành thôn xã mới. Trong những năm đó, ấp Vĩnh Long được cải lại tên là thôn Vĩnh Thạnh. Thôn Vĩnh Thạnh với 45 thôn khác cùng nằm trong tổng Thời Hòa của huyện Tuy Viễn.

QUÁCH TẠO - ĐỜI NGƯỜI DÂU BỂ

Bác Quách Tạo là em bác QuáchTấn, lớn hơn ba tôi bốn tuổi. Nếu dùng từ để chỉ tình bạn của họ, thì chữ “Tri kỷ” là hợp nhất. Bởi tình cảm đâu phải hàng hóa khan hiếm để chia đều theo đầu người. Tôi kính trọng và yêu quí bác như bác ruột.

Tôi học ngành Chăn nuôi, nên khi ai đến nhà, trước tiên tôi phải lướt nhìn sơ qua hình dáng người ấy để phân theo “Loại Thần kình” như bài tôi đã học. Điều này đối với con người càng rõ, các cụ xưa chẳng đã nói “làm quan có dạng, làm dáng có hình”. Qua mắt tôi, bác Tạo thuộc loại hình lý tưởng: người phương phi, cân đối, chắt khỏe, da ngăm, mặt chữ điền, râu quai nón, ánh mắt có lửa, trông như ông Thiện, ông Ác trên bức phù điêu ở các cổng chùa. Có lúc tôi nghĩ bác chính là cụ Từ Hải của đại thi hào nguyễn Du hiện về.